Bệnh Celiac (không Dung Nạp Gluten) Là Gì? Cách Điều Trị

Bệnh Celiac là một dạng rối loạn tự miễn mãn tính, xảy ra khi cơ thể phản ứng quá mức với Gluten. Theo góc nhìn y học, đây không chỉ là sự tổn thương niêm mạc ruột non mà còn là hệ quả của sự mất cân bằng khí huyết và công năng tỳ vị suy yếu nghiêm trọng.

Bệnh Celiac (Không dung nạp Gluten) là gì?

Bệnh Celiac, hay còn được gọi là bệnh không dung nạp Gluten, là một tình trạng rối loạn tự miễn dịch ảnh hưởng trực tiếp đến ruột non. Khi người bệnh tiêu thụ thực phẩm chứa Gluten, hệ miễn dịch sẽ nhận diện nhầm protein này là tác nhân gây hại, từ đó kích hoạt phản ứng tấn công niêm mạc ruột.

Dưới lăng kính Đông y, ruột non (Tiểu trường) có chức năng “phân thanh biệt trọc” (gạn đục khơi trong). Khi cơ thể gặp chứng Celiac, chức năng này bị rối loạn do “ngoại tà” (Gluten) xâm nhập vào một cơ địa vốn đã có sự bất ổn về chính khí. Sự xung đột giữa hệ miễn dịch và Gluten gây ra tình trạng viêm nhiễm, mà Đông y gọi là nhiệt độc tích tụ tại trung tiêu.

Gluten là một loại protein có nhiều trong lúa mì, lúa mạch đen và lúa mạch. Đối với người bình thường, đây là nguồn dinh dưỡng, nhưng với người bệnh Celiac, nó trở thành một loại “độc tố”. Khi niêm mạc ruột non bị tấn công liên tục, các nhung mao (những cấu trúc nhỏ giúp hấp thu dinh dưỡng) sẽ bị viêm và teo lại. Hiện tượng này dẫn đến tình trạng “Tỳ vị hư hàn” hoặc “Tỳ hư bất vận”, khiến cơ thể dù ăn uống đầy đủ nhưng vẫn không thể chuyển hóa tinh hoa từ thức ăn thành huyết dịch để nuôi dưỡng ngũ tạng.

Tham khảo thêm: Bệnh Celiac ở trẻ em: Dấu hiệu, chẩn đoán và điều trị

Nguyên nhân và dấu hiệu nhận biết bệnh Celiac

Y học hiện đại cho rằng Celiac là sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường. Trong khi đó, Đông y nhấn mạnh vào “tiên thiên bất túc” (tố chất bẩm sinh yếu) và “hậu thiên thất điều” (nuôi dưỡng, sinh hoạt không đúng cách).

Nguyên nhân theo các góc nhìn:

• Di truyền (Tiên thiên): Nếu gia đình có người mắc bệnh, trẻ sinh ra đã mang một cơ địa “mẫn cảm” với Gluten. Đây là sự khiếm khuyết trong phần khí của thận và tỳ ngay từ khi hình thành.
• Yếu tố môi trường (Hậu thiên): Chế độ ăn uống không phù hợp, nhiễm trùng đường ruột hoặc sự mất cân bằng hệ vi sinh khiến “chính khí” suy giảm, tạo điều kiện cho bệnh bộc phát.

Dấu hiệu nhận biết điển hình:

Triệu chứng bệnh Celiac rất đa dạng, phản ánh sự suy yếu của hệ thống tiêu hóa và sự thiếu hụt dinh dưỡng toàn thân:

• Rối loạn tiêu hóa (Tỳ vị hư nhược): Tiêu chảy mãn tính, phân lỏng (thường kèm mỡ), chướng bụng, đầy hơi. Theo Đông y, đây là biểu hiện của thấp nhiệt tích tụ và tỳ không vận hóa được thủy thấp.
• Hấp thu kém (Khí huyết lưỡng hư): Sụt cân, mệt mỏi kéo dài, thiếu máu (da xanh xao), loãng xương. Khi tỳ vị không sinh ra được huyết, toàn thân sẽ rơi vào trạng thái suy kiệt.
• Dấu hiệu khác: Viêm da dạng bọng nước (thấp chẩn), tổn thương men răng, thay đổi tâm trạng (can khí uất kết do bệnh tật kéo dài).

Đặc biệt ở trẻ em, bệnh Celiac khiến trẻ chậm lớn, còi xương, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển tầm vóc và trí tuệ do nguồn “hậu thiên” bị cắt đứt.

Bệnh Celiac có thực sự nguy hiểm không?

Nếu không được can thiệp kịp thời, bệnh Celiac không chỉ dừng lại ở những cơn đau bụng hay tiêu chảy mà sẽ gây ra những hệ lụy sâu sắc đến toàn bộ hệ thống cơ thể.

Dưới đây là những biến chứng nguy hiểm khi tình trạng “viêm và tổn thương niêm mạc” kéo dài:

• Suy dinh dưỡng và thiếu hụt vi chất: Cơ thể thiếu hụt sắt, canxi, vitamin B12 và D. Đông y gọi đây là chứng “hư lao”, khiến cơ thể kiệt quệ, sức đề kháng bằng không.
• Loãng xương: Do tỳ hư không vận hóa được tinh chất nuôi dưỡng xương, dẫn đến cốt tủy trống rỗng, xương dễ gãy.
• Vấn đề thần kinh: Tê bì chân tay, ngứa ran hoặc mất cảm giác. Đây là hệ quả của việc “huyết không dưỡng can”, khiến kinh mạch bị khô héo.
• Tăng nguy cơ ung thư: Tình trạng viêm mãn tính tại ruột non (nhiệt độc tích tụ lâu ngày) có thể dẫn đến u ác tính như ung thư ruột non hoặc ung thư hạch.
• Các bệnh tự miễn liên đới: Người bệnh dễ mắc thêm tiểu đường loại 1 hoặc viêm tuyến giáp tự miễn.

Có thể bạn quan tâm: Bệnh ung thư dạ dày – Nguyên nhân, dấu hiệu và phương pháp điều trị

Phương pháp chẩn đoán bệnh Celiac

Hiện nay, sự kết hợp giữa xét nghiệm cận lâm sàng và triệu chứng lâm sàng là tiêu chuẩn vàng để xác định bệnh:

• Xét nghiệm máu: Tìm kiếm các kháng thể đặc hiệu như tTG (kháng thể transglutaminase mô) và DGP. Đây là cách kiểm tra phản ứng của hệ miễn dịch với Gluten.
• Sinh thiết ruột non: Qua nội soi, bác sĩ lấy một mẫu mô nhỏ ở niêm mạc ruột để soi dưới kính hiển vi. Nếu nhung mao bị teo phẳng, chẩn đoán Celiac sẽ được xác lập.

Việc chẩn đoán sớm có ý nghĩa sống còn, giúp ngăn chặn tổn thương lan rộng và bảo tồn chức năng hấp thu của ruột.

Biện pháp điều trị bệnh Celiac phổ biến hiện nay

Mặc dù y học hiện đại chưa tìm ra thuốc chữa khỏi hoàn toàn Celiac, nhưng bệnh có thể được kiểm soát ổn định bằng một chiến lược toàn diện: **Loại bỏ tác nhân gây viêm và Phục hồi công năng tạng phủ.**

1. Chế độ ăn không Gluten (Gluten-free diet) – Nguyên tắc cốt yếu:

Người bệnh cần loại bỏ tuyệt đối các thực phẩm chứa:

• Lúa mì, lúa mạch đen, lúa mạch.
• Các loại bánh mì, mì ống, ngũ cốc chế biến từ các loại hạt trên.
• Cẩn trọng với yến mạch (trừ loại được chứng nhận không lẫn tạp Gluten).

2. Phục hồi niêm mạc bằng Đông y:

Bên cạnh việc ăn kiêng, Đông y đóng vai trò quan trọng trong việc “dọn dẹp” thấp nhiệt và bồi bổ tỳ vị. Các bài thuốc chứa các vị thảo dược như **Bạch truật, Hoài sơn, Đẳng sâm** giúp kiện tỳ, tăng cường hấp thu. Các vị như **Chè dây, Dạ cẩm** giúp giảm viêm, làm lành các vết loét tại niêm mạc ruột hiệu quả.

Mẹo nhỏ giúp tuân thủ chế độ ăn:

• Tìm hiểu kỹ: Biết rõ Gluten ẩn nấp ở đâu (ngay cả trong nước sốt, thực phẩm đóng hộp).
• Đọc nhãn sản phẩm: Ưu tiên các sản phẩm có nhãn “Gluten-free”.
• Tự nấu ăn tại nhà: Đây là cách an toàn nhất để kiểm soát thành phần gia vị và nguyên liệu.
• Bổ sung thực phẩm tính bình: Ưu tiên các thực phẩm dễ tiêu, có tính kiện tỳ như cháo gạo tẻ, khoai lang, bí đỏ.

Tham khảo thêm: Người bị đau dạ dày nên ăn gì và kiêng gì?

Bệnh Celiac nên ăn gì để bồi bổ cơ thể?

Dù phải kiêng khem lúa mì, nhưng thế giới thực phẩm dành cho người Celiac vẫn rất phong phú và giàu dinh dưỡng:

• Trái cây và rau quả: Nguồn cung cấp vitamin và chất xơ tuyệt vời, hầu hết đều có tính mát, giúp thanh nhiệt tiêu viêm.
• Thịt, cá, trứng: Cung cấp protein để tái tạo tế bào và cơ bắp. Nên ưu tiên chế biến dạng hấp, luộc để tránh gánh nặng cho hệ tiêu hóa.
• Các loại hạt và đậu: Đậu xanh, đậu đỏ, hạt sen (giúp kiện tỳ, an thần).
• Gạo, ngô, kê, Quinoa: Đây là những loại ngũ cốc “vàng” thay thế lúa mì, rất lành tính với hệ tiêu hóa.
• Dầu thực vật: Dầu oliu, dầu lạc cung cấp chất béo tốt cho cơ thể.

Lưu ý: Do khả năng hấp thu kém, người bệnh nên tham khảo ý kiến chuyên gia để bổ sung thêm Canxi và Vitamin D, giúp củng cố khung xương và tăng cường chính khí.

Phòng ngừa bệnh Celiac bằng cách bảo vệ hệ tiêu hóa

Dù không thể ngăn ngừa yếu tố di truyền, chúng ta có thể hạn chế nguy cơ bùng phát bệnh bằng cách chăm sóc “gốc hậu thiên”:

• Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn chứa nhiều phụ gia.
• Tăng cường sức đề kháng thông qua vận động và nghỉ ngơi hợp lý.
• Nếu gia đình có tiền sử mắc bệnh tự miễn (tiểu đường type 1, viêm giáp), cần chủ động tầm soát Celiac định kỳ.
• Lắng nghe cơ thể: Ngay khi có dấu hiệu tiêu chảy kéo dài hoặc đầy bụng bất thường, cần thăm khám tại các cơ sở uy tín để tìm ra căn nguyên.

Bệnh Celiac là một hành trình điều trị bền bỉ, đòi hỏi sự kiên trì và hiểu biết đúng đắn. Việc kết hợp giữa chế độ ăn nghiêm ngặt và các phương pháp bổ trợ từ y học cổ truyền sẽ giúp người bệnh lấy lại sự cân bằng, sống vui khỏe mỗi ngày.

Có thể bạn quan tâm

• Bệnh đau dạ dày: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách điều trị hiệu quả nhất
• Chế độ ăn cho người đau dạ dày từng ngày/tuần