Đau Hậu Môn – Nguyên Nhân, Dấu Hiệu Và Cách Điều Trị

Đau hậu môn là một tình trạng y tế phổ biến gây ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Dưới góc nhìn y học, đây không chỉ là biểu hiện của các tổn thương tại chỗ mà còn là tín hiệu cảnh báo sự mất cân bằng bên trong cơ thể. Hiểu rõ căn nguyên theo cả Đông và Tây y sẽ giúp chúng ta có biện pháp khắc phục bền vững, an toàn.

Đau hậu môn theo quan điểm Đông – Tây y kết hợp

Hậu môn là khu vực nhạy cảm, nơi tập trung nhiều dây thần kinh và cũng là “cửa ngõ” cuối cùng của hệ tiêu hóa. Y học hiện đại giải thích các cơn đau tại đây thường do áp lực cơ học, viêm nhiễm hoặc tổn thương niêm mạc. Trong khi đó, Đông y nhìn nhận hậu môn (phách môn) có mối liên hệ mật thiết với tạng Tỳ, Vị và Đại tràng. Khi khí huyết ứ trệ, thấp nhiệt uất kết tại hạ tiêu sẽ dẫn đến tình trạng sưng, đau, thậm chí là chảy máu.

Hầu hết các trường hợp đau rát hậu môn đều lành tính, nhưng việc nhận diện đúng nguyên nhân là chìa khóa để điều trị tận gốc, tránh để bệnh chuyển sang thể mãn tính khó trị.

1. Nứt kẽ hậu môn: Tổn thương do huyết nhiệt, táo kết

Nứt kẽ hậu môn theo Tây y là vết rách nhỏ ở niêm mạc ống hậu môn, thường do phân quá cứng hoặc đại tiện gắng sức. Dưới nhãn quan Đông y, đây là tình trạng “táo kết huyệt nhiệt”. Khi tân dịch trong cơ thể bị thiêu đốt, đại tràng thiếu độ trơn nhuận khiến phân khô cứng, khi đi ngoài sẽ làm tổn thương lớp niêm mạc mỏng manh.

Người bệnh thường gặp các triệu chứng:

• Cơn đau nhói như dao cắt trong và sau khi đại tiện, có thể kéo dài vài giờ.
• Huyết tươi dính trên phân hoặc giấy vệ sinh do huyết lạc bị tổn thương.
• Vùng da quanh hậu môn có dấu hiệu khô, nứt nẻ.

2. Rò hậu môn và Áp xe hậu môn: Hệ quả của Thấp nhiệt uất kết

Tây y coi áp xe là tình trạng nhiễm trùng mưng mủ, còn rò hậu môn là giai đoạn mãn tính tạo thành các đường ống thông thường. Đông y xếp các bệnh lý này vào phạm vi “Hậu môn ung thư” (nhọt ở hậu môn), do thấp nhiệt độc xâm nhập hoặc tỳ vị vận hóa kém làm thấp nhiệt dồn xuống vùng hậu môn, lâu ngày hóa mủ.

Áp xe hậu môn: Gây đau âm ỉ hoặc đau nhói thường trực. Cơn đau tăng mạnh khi đi lại hoặc ngồi. Kèm theo đó là triệu chứng toàn thân như sốt (nhiệt độc vượng), mệt mỏi, môi khô.

Rò hậu môn: Sau khi ổ áp xe vỡ hoặc được trích rạch nhưng không điều trị dứt điểm căn nguyên “thấp”, sẽ hình thành lỗ rò. Người bệnh thấy đau rát, ngứa ngáy kèm theo dịch mủ hôi thối tiết ra thường xuyên.

3. Bệnh trĩ: Khí hư hạ hãm, Huyết ứ cục bộ

Bệnh trĩ là nguyên nhân hàng đầu gây đau hậu môn. Tây y giải thích đây là sự giãn quá mức các tĩnh mạch. Tuy nhiên, Đông y nhìn nhận sâu hơn: do “khí hư” không thể nâng đỡ (thăng đề) khiến huyết mạch bị sa xuống, kết hợp với “huyết ứ” tạo thành búi trĩ.

Tùy theo thể bệnh mà cảm giác đau có sự khác biệt:

• Trĩ nội: Thường không đau giai đoạn đầu nhưng gây chảy máu tươi (huyết nhiệt). Khi trĩ sa nghẹt sẽ gây đau dữ dội.
• Trĩ ngoại: Gây cảm giác vướng víu, sưng đau và dễ bị viêm nhiễm hơn.
• Trĩ huyết khối: Đây là tình trạng “huyết ứ” nghiêm trọng nhất, hình thành cục máu đông gây đau nhói cấp tính, bầm tím vùng hậu môn.

Tham khảo thêm: Hậu môn nổi mụn: Cách nhận biết và điều trị hiệu quả bằng Đông y

4. Táo bón và Tiêu chảy: Rối loạn chức năng Tỳ vị

Cả hai tình trạng đối lập này đều dẫn đến đau hậu môn theo những cơ chế khác nhau:

• Táo bón: Do “tràng vị nhiệt kết” hoặc “khí trệ”. Phân lưu lại quá lâu trong đại tràng bị hút hết nước, trở nên khô cứng, khi tống xuất gây cọ xát và đau rát vùng cơ vòng.
• Tiêu chảy: Do “tỳ hư thấp thịnh”. Việc đi ngoài quá nhiều lần trong ngày kèm theo dịch tiêu hóa có tính axit cao sẽ bào mòn và gây bỏng rát niêm mạc hậu môn.

5. Viêm đại tràng: Căn nguyên từ tạng phủ

Viêm đại tràng không chỉ gây đau bụng mà còn kéo theo những cơn đau rát tại trực tràng và hậu môn. Khi lớp niêm mạc ruột già bị viêm loét (thấp nhiệt xâm nhiễm), người bệnh thường xuyên bị mót rặn (lý cấp hậu trọng), gây áp lực liên tục lên hậu môn.

Các dấu hiệu đi kèm thường thấy: phân có nhầy máu, đau bụng dọc khung đại tràng, người gầy sút, mệt mỏi do tỳ vị hư nhược không hấp thu được tinh chất từ thức ăn.

6. Hội chứng Levator ani và Ung thư hậu môn

Hội chứng Levator ani: Là tình trạng co thắt cơ nâng hậu môn. Đông y gọi đây là chứng “kinh cân co rút” do can huyết hư không nuôi dưỡng được cơ nhục hoặc do tâm lý căng thẳng (can khí uất kết) tác động lên vùng hạ tiêu.

Ung thư hậu môn: Dù hiếm gặp nhưng là nguyên nhân nguy hiểm nhất. Tây y sử dụng sinh thiết, chẩn đoán hình ảnh để xác định. Đông y nhìn nhận đây là sự tích tụ lâu ngày của độc tố, huyết ứ và đàm thấp tạo thành khối u (nham chứng). Các dấu hiệu cần cảnh giác là khối u cứng, chảy máu kéo dài và sụt cân nhanh.

Cách điều trị và chăm sóc đau hậu môn an toàn

Mục tiêu điều trị đau hậu môn là làm dịu cơn đau, chữa lành tổn thương niêm mạc và quan trọng nhất là cân bằng lại chức năng tiêu hóa. Bên cạnh việc tuân thủ phác đồ của bác sĩ, bà con có thể áp dụng các biện pháp hỗ trợ sau:

• Xông hơi và ngâm hậu môn: Sử dụng các thảo dược có tính sát khuẩn, tiêu viêm như trầu không, ngũ sắc, khổ sâm pha với nước ấm và chút muối sinh lý. Việc ngâm 15-20 phút giúp hoạt huyết, giãn cơ và làm dịu cơn đau hiệu quả.
• Chế độ dinh dưỡng “nhuận tràng”: Bổ sung nhiều chất xơ từ rau xanh, quả chín (khoai lang, mồng tơi, đu đủ…). Hạn chế đồ cay, nóng, rượu bia để tránh tích tụ thêm thấp nhiệt.
• Vệ sinh đúng cách: Sử dụng nước ấm sạch sau mỗi lần đại tiện, thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm thay vì dùng giấy khô cứng gây tổn thương thêm.
• Vận động hợp lý: Tránh ngồi hoặc đứng quá lâu một chỗ. Các bài tập nhẹ nhàng như đi bộ hoặc tập co thắt cơ vòng hậu môn (bài tập Kegel) giúp tăng cường lưu thông khí huyết vùng chậu.

Đọc thêm: Ngứa hậu môn khi mang thai: Cẩm nang chăm sóc an toàn cho mẹ bầu

Khi nào cần sự can thiệp của chuyên gia?

Dù phần lớn nguyên nhân là lành tính, nhưng đau hậu môn có thể là “phần nổi của tảng băng chìm”. Bà con cần đến cơ sở y tế ngay nếu gặp các tình trạng:

• Chảy máu trực tràng đậm màu hoặc lượng lớn gây hoa mắt, chóng mặt.
• Cơn đau dữ dội không thuyên giảm dù đã áp dụng các biện pháp giảm đau tại nhà.
• Vùng hậu môn sưng nóng, đỏ, chảy mủ kèm sốt cao kéo dài.
• Cảm thấy có khối u lạ cứng và đau ở vùng trực tràng.

Việc kết hợp giữa y học hiện đại để chẩn đoán chính xác và y học cổ truyền để điều trị căn nguyên, phục hồi thể trạng là hướng đi tối ưu cho các bệnh lý hậu môn trực tràng hiện nay.

Có thể bạn quan tâm:

• Bị ngứa hậu môn sau khi cắt trĩ – Xử lý như thế nào cho đúng?
• Khi nào Phẫu thuật rò hậu môn và những lưu ý hậu phẫu